Felâtun Bey ve Rakım Efendi: Batılılaşma Üzerine Bir İnceleme
Felâtun Bey ile Rakım Efendi üzerinden Batılılaşma meselesini ele alan Ahmet Mithat, Türk edebiyatında önemli bir yere sahiptir.
Onur Emrullah Şavlığ yazdı…
Edebiyatımızda Romanın Hikâyesi
Edebiyatımızda anlatı geleneği, destanlarla başlamış ve zamanla efsane, masal ve halk hikâyeleri gibi türlerle zenginleşmiştir. 19. yüzyılda ise hikâye ve roman, bu anlatı geleneğinin en belirgin örnekleri haline gelmiştir. Batı’dan alınan bu türler, dönemin toplumsal dönüşümünü yansıtmakta önemli bir rol oynamıştır. Tanzimat dönemi aydınları, Batı’nın akıl ve bilimle şekillenen dünyasına bakarak, romanı toplumsal değişimin en etkili aracı olarak görmüşlerdir. Bu dönemde roman, halkın eğitimine ve kamusal alanda söz sahibi olmasına katkıda bulunmayı amaçlamıştır.
Roman, zamanla tefrika halinde yayımlanarak okuyucuyla buluşmuş, yazarlar Doğu ve Batı arasında bir sentez oluşturarak toplumsal konuları ele almışlardır. Ahmet Mithat Efendi gibi Tanzimat yazarları, Divan edebiyatının ağır üslubundan uzaklaşarak daha sade bir anlatım tarzı benimsemişlerdir. Bu yeni üslup sayesinde roman, halk arasında okuma alışkanlığını artırmıştır.
Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat romanının önemli figürlerinden biridir. Rodos’taki sürgün döneminde yazdığı ‘Felatun Bey ile Rakım Efendi’ romanı, Batılılaşma konusunu ele alır. Roman, Batı’yı tanıyan ve anlayan bir karakter olan Rakım Efendi ile Batılı görünmeye çalışan, ancak bu çabası içten olmayan Felatun Bey’in karşıtlığı üzerine kurgulanmıştır. Ahmet Mithat, bu iki karakter aracılığıyla toplumsal değerleri sorgular.
Rakım Efendi, eğitimde ve ahlakta örnek bir Osmanlı gencidir. Hem dini hem de sosyal bilimlerde derin bir bilgiye sahiptir. Ahmet Mithat, onu çalışkan, ahlaklı ve kararlı bir birey olarak tasvir ederken, okuyucuya da ilham vermeyi amaçlar. Diğer yandan Felatun Bey, mirasla elde ettiği zenginliği kötüye kullanan, sefahat içinde yaşayan bir karakterdir. Ahmet Mithat, bu iki karakterin karşılaştırılmasıyla okuyuculara önemli bir ders vermektedir.
Romanın sonunda Felatun Bey, kötü yaşam tarzının sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda kalır. Ahmet Mithat, bu karakter aracılığıyla topluma bir mesaj vermekte ve okuyucularına kıssadan hisse sunmaktadır. Böylece ‘Felatun Bey ile Rakım Efendi’, Batılılaşma meselesini derinlemesine ele alan önemli bir eser olarak edebiyatımızda yerini alır.
