Aliya Izzetbegoviç’in Mirası: Günümüzün Liderlik Anlayışı

MESUT ŞİMŞEK / HAKSÖZ HABER

Aliya Izzetbegoviç’in, Bosna savaşının en zor dönemlerinde dile getirdiği, nefret ve intikamın siyasi araçlar haline geldiği bir ortamda sarf ettiği sözler, derin bir hikayenin temelini oluşturuyor. Sırp çetelerinin acımasız saldırılarına karşı, aynı şiddetle karşılık vermek isteyen gençlere Aliya’nın yanıtı, ahlaki bir duruş sergilemekteydi. Maruz kaldığı her türlü insanlık dışı muameleye rağmen, düşmanına benzemeyi reddeden bu bilge lider, “Onlar bizim öğretmenimiz değil, düşmanımızdır” diyerek ahlaki değerlerinden ödün vermemiştir. Bu sarsıcı ifade, askeri bir stratejiden çok, insan onuruna sıkı sıkıya bağlı bir iradeyi ve yüksek ahlaki değerleri yansıtır. Aliya, siyasetin sadece bir kazanma sanatı olmadığını, ruhu temiz tutmanın kirli bir zaferden daha önemli olduğunu tüm dünyaya göstermiştir.

Bu ahlaki ve psikolojik zıtlığı daha iyi anlayabilmek için konuyu geniş bir perspektife oturtmak faydalı olacaktır. Siyaset bilimci Nuran Pir, “İki Lider, İki Miras: Onarıcı ve Yıkıcı Liderlik Bağlamında Aliya İzzetbegoviç ve Slobodan Miloseviç” başlıklı çalışmasında, kriz dönemlerinde toplumların ya yıkıma ya da kurtuluşa sürüklendiğine dair bir anlatım sunmaktadır. Pir, liderlik olgusunu siyasi makamların dar sınırlarından çıkararak, kitlelerin psikolojisini ve kimliğini şekillendiren bir katalizör olarak ele alırken, bu liderlik modellerini yıkıcı ve onarıcı olarak iki ana gruba ayırmaktadır. Yıkıcı liderlik, kitlelerin ilkel korkularını ve bastırılmış öfkelerini kullanarak düşmanlığı pekiştiren bir narsisizm örneği iken, onarıcı liderler, grubun özsaygısını ötekini düşmanlaştırmadan yükselten, kriz anlarında hukuku ve ahlakı ön plana çıkaran karakterlerdir. Aliya İzzetbegoviç ile Slobodan Miloşeviç’in aynı dönemdeki karşılaşması, onarıcı bir bilgenin kitleyi sağduyuya nasıl yönlendirdiği ile yıkıcı bir narsistin bir coğrafyayı nasıl kanlı bir enkaza çevirdiğinin somut bir örneğidir.

Aliya, düşmanına benzememenin savaşı kaybetmek anlamına geldiğini kavrayan bir lider olarak, kötülüğün eğitim aracı haline gelmesine izin vermeyen bir duruş sergilemiştir. Tecavüze tecavüz, yakana yakmakla, sivili öldürene katliamla karşılık vermek, düşmanın vahşi yöntemlerini bir rehber olarak kabul etmek demektir. Bu durum, düşmanın kurallarına teslim olmayan bir liderin onur manifestosudur.

Günümüz dünyasına baktığımızda, Aliya’nın sergilediği ahlaki tavrın büyük ölçüde kaybolduğunu, küresel siyasetin karanlığa gömüldüğünü görmekteyiz. Çok kutuplu dünyanın karmaşası içinde, gözden kaçan bir gerçek, dünya genelinde krizleri ve çatışmaları çözebilecek bir lider eksikliğidir. Yerel ve küresel siyasete bakıldığında, siyasetin artık inşa etmekle, yaraları veya toplulukları ortak bir refah zemininde bir araya getirmekle ilgilenmediği görülmektedir. Bunun yerine, yıkıcı bir narsizmin etkisi altında, toplumların ilkel korkularını besleyen, travmalarını kaşıyan ve düşmanlığı bir kimlik haline getiren liderlik modeli küresel bir norm haline gelmiştir. Bu noktada, Aliya’nın temsil ettiği derin ve onarıcı liderliğe her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyulmaktadır.

Yıkıcı liderliklerin somut örnekleri olarak Netanyahu ve Trump, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Netanyahu’nun, Filistin ve Kudüs meselesini varoluşsal bir tehdit üzerinden okuması ve toplumu sürekli bir kuşatılmışlık psikolojisiyle yönetmesi, Slobodan Miloseviç’in Balkanlarda uyguladığı stratejinin daha gelişmiş bir versiyonudur. Miloseviç, Sırp halkının tarihsel travmalarını kullanarak kanlı bir ortam yaratmışsa, Netanyahu da benzer şekilde kolektif korku mekanizmasını canlı tutarak kendi siyasi geleceğini halkının ve komşularının felaketi üzerine inşa etmektedir. Trump’ın “Önce Amerika” söylemi ve Netanyahu’nun Gazze’deki kitlesel katliama verdiği destek, bu liderlerin yıkıcı karakterlerini gözler önüne sermektedir. Ayrıca, İran’a yapılan saldırılarda öncü rol üstlenmesi, bölgesel ve küresel alanda yarattığı yıkıcı liderlik manevralarının bir göstergesidir.

Yıkıcı liderliklerin ortak özellikleri incelendiğinde, siyasetin teolojik ve politik bir düzlemde mutlak düşmanlık algısına sığındıkları görülmektedir. Bu yaklaşım, günümüz siyasi iklimini anlamamızda anahtar bir kavram olarak öne çıkmaktadır. Düşman, yalnızca sınırın ötesindeki rakip değil, teolojik bir temelden beslenen, mutlak bir kötülük olarak kodlanan ve yok edilmesi gereken bir öteki inşasıdır. Bu yapı, siyaseti uzlaşı arayışlarının sıfırlandığı bir alana iterek cadı avına dönüştürmektedir.

Düşman figürünün tarihsel süreçte nasıl inşa edildiğini ve bu inşanın toplumları kontrol etme aracı haline geldiğini dikkatlice incelemek gerekmektedir. Netanyahu ve Miloseviç gibi figürler, bu teolojik derinliği kullanarak siyasi rakiplerini insanlık dışı bir düzleme yerleştirir ve onları yok edilmesi gereken hedefler haline getirir. Düşmanını tanımlayan her parametre, kendi iktidarının sınırlarını ve kutsallığını belirleyen bir ölçüt haline gelir. Bu bakış açısı, Aliya’nın “öğretmenlerimiz değiller” diyerek reddettiği karanlık pedagojinin köklü ve sistematik bir düşmanlaştırma tarihine dayandığını anlamamıza yardımcı olur.

Çatışmaların psikolojik köklerine bakıldığında, yıkıcı liderlerin kitleleri nasıl bir gerilemeye, yani çocuklaşmaya maruz bıraktığı açıkça görülmektedir. Miloseviç, 1389 Kosova Savaşı’nın yasını 600 yıl sonra bir intikam ateşine dönüştürerek Sırpları ilkel saldırganlık dönemine geri götürmüştü. Bugün Netanyahu ve Trump da benzer bir psikolojik gerileme yaratmaktadır. Halklarına “Biz kurbanız ve hayatta kalmak için ezmeliyiz” mesajını vermektedirler. Oysa onarıcı liderlik, bu travmaları rehabilite etmeyi hedefler. Siyaset psikolojisi çalışmalarına göre, onarıcı lider, kendi grubunun özsaygısını artırmak için başka bir gruba ihtiyaç duymaz; grubun iç dinamiklerini iyileştirmeye, barışı ve uzlaşmayı sağlamaya odaklanır.

Pir’in analizlerinde ortaya koyduğu onarıcı liderlik pratiği, Aliya’nın şahsında ve mücadelesinde tam anlamıyla karşılığını bulur. Bu liderlik tarzı, yalnızca bir barışseverlik değil, kriz anlarında toplumun psikolojik bütünlüğünü koruma başarısıdır. Aliya’nın liderliği, grubun özsaygısını kaybedilen canlar üzerinden bir intikam aracı haline getirmek yerine, onları etik bir üstünlükle birleştirmiştir. Miloseviç’in narsistik yaklaşımı Balkanlar’ı bir enkaza çevirirken, Aliya’nın sınırlı imkanlarla yürüttüğü etik mücadele, Bosna’nın ruhunu kurtarmıştır. Çalışmalardaki veriler, günümüz popülist yıkıcılığına karşı tek panzehirin, liderin kendi narsizmini toplumsal bir onarıma feda edebilmesi olduğunu göstermektedir. Bu noktada, onarıcı liderlik, toplumun parçalarını adalet ve vakarla bir araya getiren görünmez bir iğne işlevi görmektedir. Onarıcı liderin motivasyonu, toplumsal hınçları merkeze almaktan ziyade, sağduyuyu bir siyaset biçimi haline getirerek grubun ruhsal direncini bir kalkan haline dönüştürmektir.

Sonuç olarak, Aliya Izzetbegoviç’in mirası, sadece Bosna için değil, Trumpizmin, Netanyahu’nun ve diğer otoriter lider politikalarının, milliyetçi ve etnosentrik yaklaşımların etkisi altındaki dünya için bir yol göstericidir. Eğer dünya, düşmanına benzemeyi reddeden, onurlu duruşu yeniden hatırlamazsa, siyaset, yaraları kaşımak yerine sarmayı hedefleyen bir zemine dönüşmezse, her coğrafya kendi kanlı Miloseviç’ini yaratmaya devam edecektir. Bilge Kral Aliya Izzetbegoviç’in bize öğrettiği gibi, en büyük zafer, savaş sonrası ellerimizin temiz kalmasıdır. Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, duvarlar ören, nefret yayan, toplumsal fay hatları oluşturan liderler değil; yıkılan gönülleri, yara almış hafızaları ve benlikleri adaletin ve ahlakın onarıcı gücüyle yeniden inşa edecek bilgelerdir. Çünkü ancak onlar, bizim gerçek öğretmenlerimiz olabilirler.